Làng Nghề Dệt Chiếu Xuân Dục – Nơi Lưu Giữ Truyền Thống Lâu Đời
Làng nghề dệt chiếu Xuân Dục với hơn 200 năm lịch sử, nơi người dân bền bỉ giữ lửa nghề truyền thống giữa biến động thị trường. Cùng Tam Sinh Travel tìm hiểu nét đẹp văn hóa đặc sắc của làng nghề Ninh Bình.
Hơn 200 năm qua, làng nghề dệt chiếu Xuân Dục vẫn bền bỉ vang lên những âm thanh dệt chiếu lách cách một nét đặc trưng đã in sâu trong ký ức của bao thế hệ. Giữa những biến động không ngừng của thị trường, người dân nơi đây vẫn giữ trọn tinh thần cần cù, kiên định, “giữ lửa” cho nghề truyền thống. Cùng Tam Sinh Travel khám phá hành trình gìn giữ giá trị làng nghề, nơi tinh hoa thủ công và văn hóa bản địa hòa quyện đầy cuốn hút.
1. Giới thiệu sơ lược về làng nghề dệt chiếu Xuân Dục
Về với làng nghề dệt chiếu Xuân Dục những ngày này, men theo con đường bê tông phẳng tắp nối liền ba thôn 33, 34, 35, du khách dễ dàng cảm nhận nhịp sống lao động sôi động nơi đây. Âm thanh khung dệt lách cách hòa cùng tiếng máy dập rộn ràng, xen lẫn tiếng cười nói tạo nên một bức tranh làng nghề đầy sức sống. Với hơn 1.100 hộ dân và khoảng 4.500 nhân khẩu, làng nghề dệt chiếu Xuân Dục vẫn đang từng ngày gìn giữ và phát triển nghề truyền thống quý giá.
Theo các bậc cao niên, làng nghề dệt chiếu Xuân Dục đã có lịch sử hơn 200 năm, gắn liền với công lao truyền dạy của cụ Mai Văn Trang – người đặt nền móng cho nghề dệt chiếu nơi đây. Giai đoạn từ năm 1985 đến 1989 được xem là thời kỳ hoàng kim, khi cả làng có hơn một nghìn khung dệt hoạt động liên tục.
Không chỉ sản xuất tại chỗ, Xuân Dục còn cung ứng sản phẩm cho hàng trăm dàn dệt ở các vùng lân cận. Riêng tại địa phương, mỗi năm sản xuất tới 250.000 lá chiếu cải, chiếu màu, phục vụ xuất khẩu sang các nước Đông Âu thông qua Công ty Ngoại thương Xuân Thủy.
Danh tiếng của làng nghề dệt chiếu Xuân Dục ngày càng lan rộng. Năm 2010, nhân dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội, các nghệ nhân của làng đã được mời tham gia dệt chiếc chiếu “khủng” dài 13,4m, rộng 1,5m để phục vụ lễ hội tại Điện Âu Cơ và Đền Hùng. Từ dấu mốc này, chiếu cói Xuân Dục tiếp tục theo chân thương lái vươn xa, có mặt khắp các tỉnh thành trên cả nước, từ miền núi đến đô thị lớn như TP. Hồ Chí Minh.
Tuy nhiên, làng nghề dệt chiếu Xuân Dục cũng không tránh khỏi những thăng trầm. Làn sóng công nghiệp hóa đã kéo theo sự dịch chuyển lao động, đặc biệt là lực lượng trẻ sang các ngành nghề khác như may mặc, giày da. Nghề dệt chiếu dần vắng bóng người kế nghiệp, chủ yếu còn lại những lao động trung niên duy trì sản xuất. Từ hơn một nghìn khung dệt, có thời điểm cả làng chỉ còn khoảng 150 khung hoạt động, khiến không khí làng nghề phần nào trầm lắng.
2. Đôi nét đặc sắc về nghề dệt chiếu Xuân Dục
2.1 Tìm hiểu về làng chiếu Xuân Dục hiện nay
Giữa bối cảnh đổi thay mạnh mẽ của thị trường, làng nghề dệt chiếu Xuân Dục hiểu rằng nếu không chủ động làm mới, những giá trị truyền thống mà cha ông gây dựng sẽ dần phai mờ theo thời gian. Bước ngoặt quan trọng đến vào năm 2012, khi làng nghề dệt chiếu Xuân Dục chính thức được UBND tỉnh công nhận là “Làng nghề dệt chiếu truyền thống”. Đến năm 2022, dấu mốc 10 năm được vinh danh được tổ chức với nhiều hoạt động ý nghĩa, không chỉ là niềm tự hào mà còn trở thành động lực để người dân nơi đây tiếp tục gìn giữ và phát triển “ngọn lửa” nghề qua từng thế hệ.
Không chỉ mang giá trị văn hóa, sản phẩm của làng nghề dệt chiếu Xuân Dục còn chinh phục người dùng nhờ chất lượng vượt trội. Những chiếc chiếu cói truyền thống nổi tiếng với đặc tính “đông ấm, hạ mát”, độ bền cao, giá thành hợp lý, đủ sức cạnh tranh với các sản phẩm công nghiệp hiện đại.
Đặc biệt, chiếu đậu – dòng sản phẩm cao cấp nhất – chính là linh hồn làm nên thương hiệu của làng nghề dệt chiếu Xuân Dục. Được dệt hoàn toàn thủ công bởi những nghệ nhân lành nghề, chiếu đậu thường xuất hiện trong các dịp cưới hỏi, lễ hội hay được sử dụng trên sập, tràng kỷ trong những gia đình truyền thống, thể hiện sự tinh tế và nét đẹp văn hóa lâu đời.
2.2 Các công đoạn tạo thành chiếc chiếu “trăm tuổi”
Nhắc đến làng nghề dệt chiếu Xuân Dục, người ta không chỉ nhớ đến một sản phẩm truyền thống, mà còn là cả một quy trình thủ công khắt khe, đòi hỏi sự tỉ mỉ và tay nghề tinh xảo của người thợ. Mỗi đôi chiếu nơi đây là kết tinh của kinh nghiệm lâu đời, được chăm chút từ khâu lựa chọn nguyên liệu đến từng công đoạn hoàn thiện.
Tại làng nghề dệt chiếu Xuân Dục, nguyên liệu được tuyển chọn kỹ lưỡng. Sợi cói phải là loại tròn, săn chắc, cân đối từ gốc đến ngọn, nhiều cật, ít ruột, mang màu hồng trắng đặc trưng cùng mùi thơm dịu tự nhiên. Sợi đay sử dụng là đay lụa bánh tẻ, được xe nhỏ, chắc tay và bền mối. Đặc biệt, loại đay này thường được đặt riêng từ những nghệ nhân xe đay lành nghề tại vùng Hải Hậu để đảm bảo chất lượng đạt chuẩn.
Sau khi chọn lọc, cói được xử lý qua nhiều bước công phu: rũ sạch, loại bỏ sợi hỏng, phơi nắng, bó lại, quấn ni-lông và ủ màu trong điều kiện độ ẩm thích hợp. Nhờ đó, sợi cói giữ được độ mềm mại nhưng vẫn đảm bảo độ dai bền – yếu tố quan trọng làm nên chất lượng chiếu của làng nghề dệt chiếu Xuân Dục.
Công đoạn dệt hoàn toàn thủ công, cần sự phối hợp nhịp nhàng giữa hai người: một người dệt chính và một người “ruôn” đưa cói vào go. Từng nhịp tay, từng đường dệt đều phải chính xác để tạo nên bề mặt chiếu chắc chắn, đều đẹp. Sau khi hoàn thành, chiếu được cắt, ghim các mối đay, giữ mép và xén phần thừa một cách cẩn thận nhằm đảm bảo độ bền và tính thẩm mỹ.
Khâu cuối cùng là phơi nắng – bước quyết định màu sắc và độ “chín” của chiếu. Vào mùa hè, chiếu thường được phơi hai nắng; mùa đông cần ba nắng để đạt độ chuẩn. Khi chiếu chuyển sang sắc trắng hồng tự nhiên, sản phẩm mới được đưa vào xưởng để in họa tiết, hoàn thiện vẻ đẹp đặc trưng của làng nghề dệt chiếu Xuân Dục.
Hiện nay, một đôi chiếu dệt tay tại làng nghề dệt chiếu Xuân Dục có giá trung bình khoảng 400.000 đồng – cao hơn chiếu máy từ 1,5 đến 2 lần. Tuy nhiên, sản phẩm vẫn được thị trường ưa chuộng nhờ độ bền vượt trội, cảm giác êm ái và giá trị thủ công độc đáo mà không sản phẩm công nghiệp nào có thể thay thế.
2.3 Hành trình giữ lửa truyền thống và vươn xa thời đại mới
Trước áp lực cạnh tranh từ sản phẩm công nghiệp, làng nghề dệt chiếu Xuân Dục đã chủ động đổi mới, kết hợp giữa dệt thủ công truyền thống và sản xuất bằng máy móc. Hiện làng có khoảng 250 hộ theo nghề, vừa gìn giữ bản sắc, vừa nâng cao thu nhập.
Tiêu biểu, ông Mai Văn Đoan kiên trì phát triển chiếu đậu thủ công, đạt OCOP 3 sao năm 2022 và tích cực truyền nghề cho thế hệ sau. Nhờ đó, nhiều lao động địa phương có tay nghề ổn định, sản phẩm của làng nghề dệt chiếu Xuân Dục ngày càng mở rộng trên thị trường và sàn thương mại điện tử.
Song song, lớp trẻ như anh Nguyễn Văn Tuyển mạnh dạn đầu tư máy dệt, nâng cao năng suất lên 250–300 lá chiếu/ngày, tạo việc làm cho nhiều lao động. Sự kết hợp giữa thủ công và công nghiệp giúp làng nghề dệt chiếu Xuân Dục thích ứng tốt với nhu cầu thị trường.
Chính quyền địa phương hỗ trợ vốn, kỹ thuật và chuyển đổi số, đồng thời phát triển du lịch trải nghiệm làng nghề, thu hút du khách trong và ngoài nước. Nhờ đó, thu nhập bình quân đạt trên 100 triệu đồng/người/năm, đời sống ngày càng nâng cao. Làng nghề dệt chiếu Xuân Dục đang trở thành hình mẫu phát triển bền vững, nơi truyền thống và hiện đại cùng song hành.
Kết luận
Rời làng nghề dệt chiếu Xuân Dục khi hoàng hôn buông xuống, âm thanh quen thuộc của tiếng go dệt, tiếng máy dập vẫn vang đều trong nắng chiều, tạo nên một bản hòa tấu lao động đầy sức sống. Hơn 200 năm hình thành và phát triển, làng nghề không chỉ lưu giữ giá trị truyền thống mà còn thể hiện khả năng thích ứng linh hoạt trong thời kỳ hội nhập, từng bước khẳng định vị thế trên bản đồ làng nghề Việt Nam.
Nếu bạn đang tìm kiếm một hành trình trải nghiệm văn hóa chân thực, nơi mỗi nhịp dệt kể một câu chuyện, hãy để Tam Sinh Travel đồng hành cùng bạn khám phá làng nghề dệt chiếu Xuân Dục điểm đến mang đậm hồn quê và giá trị bền vững theo thời gian.
Xem thêm:
-
Nhà Thờ Đổ Hải Lý – “Atlantis Việt Nam” Chìm Trong Sóng Biển Gây Sốt Check-In
-
Biển Quất Lâm – Điểm Đến Yên Bình Cho Chuyến Nghỉ Ngơi Thư Thái
-
Biển Thịnh Long – Điểm Trốn Nóng Hoang Sơ, Đẹp Bất Ngờ Ngay Gần Hà Nội
Các tour tham khảo:
